Legenda o bazyliszku

W kuźni płatnerza Melchiora Ostrogi na Starym Mieście robota aż wrzała. Czeladnicy kończyli wspaniałą zbroję dla kasztelana płockiego, a dwaj chłopcy dęli w wielkie miechy, aż ogień w kominie huczał.

Zbroja miała być prawdziwym arcydziełem: stal wypolerowana jak lustro, srebrne okucia, wizerunek Matki Boskiej wykonany złotem. Mistrz Melchior był z niej dumny, jeszcze zanim ostygła.

W kącie kuźni, za stosem żelastwa, bawiło się dwoje jego dzieci: czarnowłosy Maciek i złotowłosa Halszka. Chłopiec wyklepał sobie z cienkiej blachy krzywą szabelkę i ćwiczył cięcia jak prawdziwy żołnierz.

— Maćku, chodźmy już na Rynek — poprosiła Halszka. — Słońce świeci, ludzi pełno, obejrzymy kramy.

— Zaraz, jeszcze dwa cięcia — odpowiedział brat. — Ale dobrze, chodźmy, skoro ci tak pilno.

Płatnerz zobaczył dzieci w drzwiach i zawołał je do siebie.

— A dokąd to?

— Na Rynek, tatusiu. Popatrzeć, pobiegać.

— Zgoda, tylko uważajcie na siebie i nie spóźnijcie się na obiad. I jeszcze jedno: broń was Panie Boże chodzić na Krzywe Koło, do tego zburzonego domu. Dzieją się tam złe rzeczy. Coś tam straszy, coś jęczy.

— Ja się niczego nie boję! — pochwalił się Maciek.

— A ja się boję wszystkiego — pisnęła cienko Halszka. — I nie pójdziemy tam.

Na Rynku było gwarno i tłoczno. Wokół Ratusza kręcili się ludzie w barwnych strojach, a w kramach można było dostać, czego dusza zapragnie. Tureckie tkaniny haftowane złotem, perskie dywany, zamorskie sukno, a dalej figi, daktyle i rodzynki ułożone w pachnące kopce.

Maciek i Halszka najdłużej zatrzymali się przy kramie z zabawkami. Leżały tam lalki, koniki, pieski i piłki, tyle naraz, że oczy bolały od patrzenia.

Nagle zaterkotał bębenek, zagwizdała piszczałka, zabrzęczały blaszane talerze. To niedźwiednik prowadził na łańcuchu uczonego niedźwiedzia. Zwierz rozumiał każde słowo i robił, co mu kazano, bez namysłu.

— Misza, ukłoń się pięknie szanownym państwu!

Niedźwiedź kłaniał się nisko.

— Misza, pokaż, jak stare kumoszki noszą wodę z rzeki!

Niedźwiedź brał na plecy drąg z dwoma wiadrami i szedł, kołysząc się na boki.

— Misza, a jak młode panny tańczą na weselu?

Wtedy zwierz zaczynał podrygiwać i wywijać łapami tak, że ludzie zaśmiewali się do łez.

W samym środku tej zabawy ktoś zasłonił rodzeństwu oczy dłońmi.

— Zgadnijcie, kto to! — odezwał się wesoły głos.

— Waluś! — ucieszyli się oboje. — Poznaliśmy cię po głosie.

Waluś Klepka, dziesięcioletni syn bednarza Piotra Klepki z Zapiecka, był miłym i zabawnym chłopcem, ale urwis z niego był nad urwisy. Obiecywał poprawę co tydzień i zapominał o niej, nim dzień się skończył.

Niedźwiednik zebrał do czapki garść monet i ruszył dalej, a ruszył akurat w stronę Krzywego Koła. Troje dzieci powlokło się za gromadą. Kiedy mijały ruiny starego domostwa, Waluś zatrzymał tamtych dwoje.

— Poczekajcie — szepnął tajemniczo. — Coś wam powiem i coś pokażę.

— No co? — zaciekawił się Maciek.

— To, żebyśmy zeszli po tych schodach do piwnic starego domu.

— Co ty mówisz? — przestraszyła się Halszka. — Przecież tam straszy. Tatuś mówił.

— Bajki o strachach! — Waluś machnął ręką. — A ja wam mówię, że leżą tam zaklęte skarby. Zaglądałem wczoraj w południe do piwnicy i kiedy słońce zajrzało do środka, coś tak błysnęło, że aż mnie oczy rozbolały. Na pewno złoto.

Maciek się zastanowił.

— Może zejdźmy na chwilę i przynieśmy ten skarb rodzicom. Ale by się ucieszyli! Co ty na to, Halszko?

— Ja nie zejdę — oświadczyła Halszka. — Za nic w świecie.

— Ale z ciebie tchórz — roześmiał się Waluś. — To nie schodź. My dwaj pójdziemy, prawda, Maciusiu?

I ruszył ku schodom, które widać było z ulicy, a Maciek za nim, bo odważny był chłopak.

— Kiedy tak, to i ja idę — zawołała Halszka przez łzy. — Nie zostawię cię przecież, braciszku.

— I nie pożałujesz — obiecał Waluś. — Nasypię ci dukatów pełen fartuszek.

Schody były drewniane, połamane, a miejscami brakowało na nich stopni, więc trzeba było przeskakiwać dziury. Tuż za wejściem skręcały w dół i ogarnęła dzieci ciemność.

Gdzieś daleko migotało blade światełko. To pewnie okienko piwniczne od strony Brzozowej, tak zakurzone i zasnute pajęczyną, że ledwie je było widać.

Waluś szedł przodem o kilka kroków, w najlepszym humorze, i podśpiewywał sobie pod nosem.

Zeszli wreszcie do wielkiej, sklepionej piwnicy. Pod ścianami stały rupiecie: stare okna, futryny, drzwi i sprzęty, których nikt już nie potrzebował. Z prawej strony była uchylona furtka, okuta żelazem, a za nią zapewne dalsze lochy.

— Skoro już tu jesteśmy, idźmy dalej — powiedział Waluś, a jego głos zabrzmiał w podziemiu głucho i obco. — Przeszukamy wszystko, skarb się znajdzie.

— Walusiu, chodźmy na górę — poprosiła Halszka żałośnie. — Co nam po skarbach. Strasznie się czegoś boję.

— Ja też radzę wrócić — powiedział poważnie Maciek. — Nie znamy drogi i kto wie, co jest za tą furtką. Rodzice będą się niepokoić, po co ich martwić?

— A ja pójdę, i wy pójdziecie ze mną! — zawołał zapalczywie Waluś. — Co mi tam gadanie o strachach! Raz, dwa, trzy, idę!

Doskoczył do furtki, szarpnął ją i otworzył. W tej samej chwili osunął się na kamienie i już się nie podniósł.

Z otwartej furtki buchnęło stęchlizną, a w zielonkawym świetle, jakby od świętojańskich robaczków, dzieci zobaczyły potwora. Był niby kogut, niby wąż. Głowę miał kogucią, z ogromnym purpurowym grzebieniem w kształcie korony, szyję długą i cienką jak u węża, tułów pękaty, pokryty nastroszonym czarnym pierzem, a nogi wysokie i kosmate, zakończone łapami o wielkich pazurach.

Najstraszniejsze były jednak oczy: wyłupiaste i okrągłe jak u sowy, jarzące się raz czerwono, raz żółto. Na szczęście nie patrzyły na Maćka i Halszkę. Poczwara wpatrywała się w Walusia, który leżał bez ruchu.

— Bazyliszek — szepnął Maciek drżącym głosem. — Chowajmy się, siostrzyczko, prędko!

Cichutko, trzymając się za ręce, przesunęli się na palcach wzdłuż ściany i wślizgnęli za wielkie drzwi oparte o prastary mur.

— Słyszałem o nim od tatusia — szeptał Maciek siostrze do ucha. — Na kogo spojrzy, tego zabija wzrokiem. Tak zabił Walusia. Stójmy tu cicho, Halszko, całkiem cicho.

— Boże, co z nami będzie? — załkała Halszka. — Po cośmy tu przyszli? Chcę do domu.

— Wrócimy do domu, jak Bóg da — szeptał brat. — Tylko niech nas nie zobaczy. Jeśli na nas spojrzy, będzie po nas.

— Maaaćku! Haaalszko! — rozległo się wołanie od ulicy. — Gdzie wy jesteście? Obiad gotowy!

Dzieci poznały głos starej Agaty, ale nie śmiały się odezwać.

Bazyliszek odwrócił grzebieniasty łeb, nastroszył pióra jeszcze groźniej i spojrzał w stronę schodów.

Na schodach stanęła Agata, a za nią, na ulicy, zebrała się gromadka mieszczan.

— Nie schodźcie tam, Agato! — wołali z góry. — Jeszcze was jakie licho udusi!

Ale poczciwa służąca schodziła już w dół. Ledwie stanęła na dnie lochu, krzyknęła przeraźliwie, a potem w piwnicy znów zapadła głucha cisza. Zabójcze spojrzenie bazyliszka dosięgło i jej.

Ludzie sprzed schodów rozpierzchli się na Rynek i w boczne uliczki, roznosząc straszną nowinę po całym mieście.

Rodzeństwo przywarło do wilgotnego muru, ściskając się kurczowo za ręce, a bazyliszek, zadowolony z tego, co zrobił, zaczął przechadzać się po lochu tam i z powrotem, tam i z powrotem. Wyjścia nie było.

Tymczasem pod domem płatnerza zrobiło się czarno od ludzi.

— Pani Ostrogowa! Dzieci wam przepadły! — wołano. — Zeszły do piwnic na Krzywym Kole!

Matka wybiegła przed dom blada jak płótno.

— Jezu miłosierny, skąd wy to wiecie?

— Widzieli szewczykowie z naprzeciwka, jak schodziły z Walkiem od Klepki — mówili ludzie. — A potem wasza Agata wołała je i wołała, aż zeszła na dół. Krzyknęła i już nie wyszła.

Przez ciżbę przedarł się mistrz Melchior, drżący, bez kropli krwi w twarzy, bo w kuźni już mu o wszystkim powiedziano. Maćka i Halszkę kochał ponad życie.

— Co robić, Melchiorze? — biadała żona. — Ratujmy nasze dzieci!

Z tłumu wysunął się sędziwy rajca miejski Ezechiel Strubicz, człowiek mądry i spokojny, którego cała Warszawa znała z dobroci dla staromiejskiej dziatwy.

— Poradzę wam, co robić — powiedział. — Idźcie prosto do czarownika na Piwną. Kto jak kto, ale on znajdzie radę. Zna się na rzeczach ziemskich i nieziemskich, bo to i lekarz, i astrolog, i człowiek, który po uszy siedzi w starych księgach.

— Idźcie do czarownika! — podchwycił tłum. — On pomoże! Dobra rada!

— Chodź, żono — powiedział płatnerz. — Idziemy na Piwną.

— I ja z wami — dodał Strubicz. — A nuż uda się jeszcze Maćka i Halszkę odszukać.

Na Piwnej, na czwartym piętrze narożnego domu, tuż pod dachem, mieszkał uczony doktor Hermenegildus Fabula, znany nawet na królewskim dworze. Czarownikiem nie był wcale. Był lekarzem i uczonym, ale warszawianie, widząc jego niemal cudowne kuracje i tajemnicze przyrządy, uparcie brali go za czarnoksiężnika.

W wielkiej komnacie o łukowym sklepieniu siedział za stołem zawalonym księgami mały, chudy człowieczek o twarzy pomarszczonej jak pieczone jabłko. Za to oczy miał ogromne i czarne, gorejące jak dwie pochodnie. Pod sufitem wisiał wypchany krokodyl, w kącie stała egipska mumia, a wszędzie dokoła księgi, księgi i księgi.

— Czego sobie ode mnie życzycie? — zapytał doktor Fabula.

Matka opowiedziała wszystko, płacząc, i zaczęła błagać o ratunek.

— Wiem, co spotkało wasze dzieci — powiedział doktor. — Właśnie o takich zdarzeniach czytałem w tej księdze. To najgroźniejszy stwór na świecie i nazywa się bazyliszek.

— Bazyliszek! — jęknęli rodzice. — To już po wszystkim.

— Bóg jest wielki i nadziei tracić nie wolno — odparł Fabula. — A choćby nawet stało się najgorsze, trzeba dzieci wydobyć z piwnicy. I trzeba zabić bazyliszka, bo dopóki ta bestia żyje, Warszawa nie zazna spokoju. Niejeden jeszcze zginie od jego spojrzenia.

— Jak tego dokonać, uczony mężu? — zapytał Strubicz.

— Jest na to sposób — powiedział doktor — tylko tak trudny i niebezpieczny, że nie wiem, czy znajdzie się w tym mieście ktoś, kto się tego podejmie. Trzeba, żeby do lochu zszedł człowiek obwieszony zwierciadłami. Bazyliszek spojrzy w nie, zobaczy samego siebie i zginie od własnego wzroku.

— Sposób pewny, nie ma dwóch zdań — przyznał Strubicz. — Ale gdzie znaleźć takiego śmiałka, który nadstawi za nas głowę?

— Nie ma już takich ludzi na świecie — westchnęła matka.

Wtedy z wieży farnego kościoła doleciał ponury głos dzwonu, a za nim gwar wielkiego tłumu. Strubicz wychylił się przez okno.

— Mam! — zawołał radośnie. — Mam takiego człowieka! Za mną!

Od Rynku w stronę Piekiełka szedł posępny orszak. Na przedzie straż miejska z halabardami, za nią bracia pokutnicy w ciemnych opończach i sukiennych maskach z wyciętymi otworami na oczy, dalej pisarz miejski ze zwojem pergaminu, potem urzędnicy sądowi, a na końcu skazaniec i kat. Po bokach cisnęły się tłumy ciekawych.

Orszak stanął na placyku zwanym Piekiełkiem. Pisarz odczytał nosowym głosem wyrok: Jan Ślązak, wędrowny krawiec, oskarżony o zabicie swojego towarzysza podróży, ma być ścięty mieczem.

Skazaniec, brodaty i niemłody już człowiek w nędznej odzieży, uklęknął przy pieńku. Kat uniósł miecz, który błysnął w słońcu.

I wtedy przez ciżbę przedarli się rajca Strubicz z mistrzem Ostrogą.

— Stójcie! — zakrzyknął rajca potężnym basem. — Stójcie!

Kat opuścił miecz, a pisarz miejski, wkładając z powrotem okulary na długi nos, spojrzał na rajcę niechętnie i czekał na wyjaśnienie.

— Po pierwsze: w imieniu burmistrza starej Warszawy wstrzymuję egzekucję — oznajmił Strubicz. — Po drugie: rozwiązać więźnia. Po trzecie: zbliż się, Janie Ślązaku.

Skazaniec podniósł się z klęczek i podszedł.

— Jesteś skazany na śmierć i nic cię od niej nie uratuje — mówił rajca. — Pytam cię więc: czy zgodzisz się zejść do lochu, w którym siedzi bazyliszek, i zabić tę bestię? Jeżeli to zrobisz, będziesz wolny. Obiecuje ci to moimi ustami sam burmistrz i cała rada miejska.

Zdumiał się pisarz, zdumiał się tłum, a Jan Ślązak podniósł oczy ku niebu.

— Zgadzam się, wielmożny panie — odpowiedział. — Tym chętniej, że, Bóg mi świadkiem, nie popełniłem zbrodni, o którą mnie oskarżono. Wierzę, że łaska Boża będzie ze mną.

Nie zwlekając, zaprowadzili go na Ratusz, obwiesili zwierciadłami od stóp do głów i przywiedli na Krzywe Koło. Burmistrz, rajcy, ławnicy i setki ludzi czekali na ulicy. Najbliżej otworu piwnicznego stali mistrz Ostroga, jego żona i dobry rajca Strubicz.

Krawiec zszedł w ciemność. Minęła chwila i z lochu buchnął przeraźliwy głos: jakby ochrypłe pianie koguta, jakby świszczący syk węża, jakby diabelski śmiech. Ludziom na górze ciarki przeszły po plecach.

— Zabity! — zawołał donośnie Jan Ślązak. — Zabity!

— Bazyliszek zabity! — zahuczał tłum.

I wieść poleciała lotem błyskawicy na Rynek, na Świętojańską, na Piwną, na Brzozową, na oba Dunaje, Szeroki i Wąski, i na całe Stare Miasto.

A na schodach piwnicznych ukazała się postać cała w lustrach, niosąca na ostro zakończonym drągu straszliwego potwora. Kat wziął go z rąk dzielnego krawca i na Piekiełku, na stosie, spalił na popiół, na oczach tysięcy ludzi.

Stało się wszystko tak, jak przepowiedział mądry doktor Fabula: bazyliszek spojrzał w zwierciadło, zobaczył samego siebie i zginął od własnego jadowitego wzroku.

Tymczasem matka, ojciec i rajca Strubicz porwali zapaloną pochodnię i pobiegli do lochu.

— Maćku! Halszko! — wołała matka. — Jesteście tam? Odezwijcie się!

— Jesteśmy, mamusiu! — odpowiedziały dzieci. — Jesteśmy, tatusiu!

Zza wielkich drzwi opartych o prastary mur wybiegło rodzeństwo, blade jeszcze ze strachu, ale całe i zdrowe, i rzuciło się rodzicom w ramiona. Uściskom i pocałunkom nie było końca, a stary rajca Strubicz, choć taki mądry i poważny, płakał przy tym jak bóbr.

Tak skończyła się przygoda z bazyliszkiem. Zapłacili za nią życiem nieposłuszny Waluś i stara, poczciwa Agata. Wydobyto ich z piwnicy i pochowano uroczyście, a rodzina Ostrogów nigdy o nich nie zapomniała.

A dzielny Jan Ślązak? Okazało się, że naprawdę nie skrzywdził swojego towarzysza. Tamten zjawił się wkrótce w Warszawie żywy i zdrowy i opowiedział, że zabłądził w puszczy i tułał się po niej z górą miesiąc, aż znaleźli go węglarze i wyprowadzili na drogę do miasta.

Żaden bazyliszek już się w Warszawie nie pokazał.