Stoliczku, nakryj się

Był sobie kiedyś krawiec, który miał trzech synów i jedną jedyną kozę. Koza żywiła ich mlekiem, więc trzeba ją było dobrze karmić i co dzień wyprowadzać na pastwisko. Synowie robili to po kolei.

Pierwszy poszedł najstarszy. Zaprowadził kozę na przykościelny cmentarzyk pełen najlepszych ziół i pozwolił jej skubać do woli. Wieczorem zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Najadłam się do syta, listka nie chcę i kwita: mee! mee!

— To chodź do domu — powiedział chłopiec, zaprowadził ją do obórki i uwiązał.

— No i co, najadła się koza? — zapytał stary krawiec.

— Tak się najadła, że listka już nie chce — odpowiedział syn.

Ojciec chciał się jednak przekonać sam. Poszedł do obórki, pogłaskał kozę i zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Z czego ja mam być syta? Po mogiłkach skakałam, ani listka nie znalazłam: mee! mee!

Zielony listek wisiał jej jeszcze przy brodzie, ale krawiec tego nie zauważył.

— Co ja słyszę! — krzyknął i wybiegł z obórki. — Mówisz, że koza syta, a trzymałeś ją o głodzie?

W gniewie zdjął ze ściany łokieć, którym mierzył sukno, i wypędził syna z domu.

Nazajutrz poszedł średni. Wyszukał przy żywopłocie miejsce pełne dobrych ziół, a koza wyskubała je do czysta. Wieczorem zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Najadłam się do syta, listka nie chcę i kwita: mee! mee!

— To chodź do domu — powiedział i uwiązał ją w obórce. Ojcu powtórzył to samo co brat.

Krawiec i tym razem nie uwierzył. Poszedł do obórki i zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Z czego ja mam być syta? Po mogiłkach skakałam, ani listka nie znalazłam: mee! mee!

— A to bezbożny nicpoń! — zawołał krawiec i wypadł z obórki. — Trzymać o głodzie takie poczciwe zwierzę!

I drugiego syna wypędził tego wieczora za drzwi.

Trzeciego dnia poszedł najmłodszy. Wyszukał krzaki o najpiękniejszych liściach i pozwolił kozie objadać je do wieczora, a potem zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Najadłam się do syta, listka nie chcę i kwita: mee! mee!

— To chodź do domu — powiedział i uwiązał ją w obórce. Ojcu powtórzył to samo co bracia.

Krawiec nie dowierzał. Poszedł do obórki i zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

A złośliwe zwierzę odpowiedziało:

Z czego ja mam być syta? Po mogiłkach skakałam, ani listka nie znalazłam: mee! mee!

— O, wy kłamczuchy! — krzyknął krawiec i wypadł na podwórze. — Jeden gorszy od drugiego! Dość! Nie pozwolę robić z siebie głupca!

I w gniewie wypędził z domu także najmłodszego.

Został krawiec sam ze swoją kozą. Rano poszedł do obórki, pogłaskał ją i powiedział:

— Chodź, kochane zwierzę, dziś sam cię poprowadzę na pastwisko.

Zaprowadził ją pod zielone żywopłoty, gdzie rosło wszystko, co kozy lubią, i pasł ją tam do wieczora. Potem zapytał:

— Kozo, czy jesteś syta?

Najadłam się do syta, listka nie chcę i kwita: mee! mee!

— To chodź do domu — powiedział i uwiązał ją w obórce. W drzwiach odwrócił się jeszcze raz.

— No, dziś to się przynajmniej najadłaś — dodał.

Ale koza zawołała za nim:

Z czego ja mam być syta? Po mogiłkach skakałam, ani listka nie znalazłam: mee! mee!

Krawiec stanął jak wryty. Zrozumiał, że wygnał z domu trzech synów bez żadnej winy.

— Ty niewdzięczne stworzenie! — zawołał. — Wypędzić cię to za mało. Naznaczę cię tak, że nie pokażesz się między uczciwymi krawcami.

Pobiegł po brzytwę, namydlił kozie łeb i ogolił go gładko jak własna dłoń. Potem wziął bicz i wypędził ją z podwórza.

Odtąd siedział sam w pustym domu. Chętnie sprowadziłby synów z powrotem, ale nikt nie wiedział, dokąd poszli.

Najstarszy terminował tymczasem u stolarza. Gdy przyszedł czas iść w świat, mistrz podarował mu stoliczek ze zwyczajnego drewna, na który nikt by się dwa razy nie obejrzał.

Miał on jednak pewną zaletę: gdy się go postawiło i powiedziało: „Stoliczku, nakryj się!”, nakrywał się w jednej chwili obrusem, a na nim stały półmiski z pieczystym i kielich wina.

„Tego mi starczy do końca życia”, pomyślał czeladnik. Odtąd stawiał stoliczek na łące albo w lesie, mówił: „Stoliczku, nakryj się!”, i jadł do syta.

W końcu zatęsknił za ojcem: gniew już mu pewnie przeszedł, a z takim stoliczkiem ojciec przyjmie go z radością. W drodze do domu trafił wieczorem do gospody pełnej gości, a ci zaprosili go do wspólnej wieczerzy.

— Nie — odpowiedział stolarz. — Nie będę wam odejmował od ust. To wy będziecie dziś moimi gośćmi.

Roześmiali się, pewni, że żartuje. A on postawił stoliczek na środku izby i powiedział:

— Stoliczku, nakryj się!

W tej samej chwili stoliczek zastawił się potrawami, jakich gospodarz nie umiałby podać, a zapach rozszedł się po izbie.

— Częstujcie się, przyjaciele! — zawołał stolarz.

Goście nie dali sobie tego dwa razy powtarzać, a co najdziwniejsze: ledwie półmisek się opróżnił, już stał pełny.

Gospodarz przyglądał się z kąta. „Taki kucharz przydałby mi się w gospodzie”, pomyślał.

Bawili się do późnej nocy, a potem poszli spać. W rupieciarni gospodarza stał stary stolik, zupełnie taki sam, i gdy wszyscy zasnęli, gospodarz po cichu zamienił stoliczek na ten stary.

Rano stolarz zapłacił za nocleg, zarzucił stoliczek na plecy i poszedł, nie przeczuwając, że niesie cudzy. W południe stanął u ojca.

— No, synu, czego się nauczyłeś? — ucieszył się stary.

— Jestem stolarzem, ojcze.

— Dobre rzemiosło — powiedział krawiec. — A co przyniosłeś z wędrówki?

— Najlepsze, co mam, to ten stoliczek.

— Arcydzieło to to nie jest — mruknął krawiec. — Stary, lichy stolik.

— Ale to stoliczek, który sam się nakrywa — odparł syn. — Zaproście całą rodzinę, niech się raz najedzą do syta.

Kiedy krewni się zeszli, stolarz postawił stoliczek na środku izby i powiedział:

— Stoliczku, nakryj się!

Ale stoliczek nawet nie drgnął i został pusty jak każdy inny stół. Czeladnik poznał, że mu go zamieniono, i wyszedł przed rodziną na kłamcę. Krewni wrócili do domu bez jedzenia.

Średni syn terminował u młynarza. Gdy skończył naukę, mistrz powiedział:

— Żeś się dobrze sprawował, dostaniesz ode mnie niezwykłego osła. Wozu nie pociągnie i worków nie poniesie.

— A na cóż mi taki? — zapytał czeladnik.

— Pluje złotem — odpowiedział młynarz. — Postaw go na płótnie, powiedz: „Bricklebrit”, a posypią się dukaty.

Chłopak podziękował i ruszył w świat. Ilekroć potrzebował pieniędzy, rozkładał płótno, wołał: „Bricklebrit” i klękał, żeby pozbierać złote krążki.

Po jakimś czasie pomyślał, że pora wrócić do ojca: na widok złotego osła gniew mu przejdzie.

Trafiło się, że zajechał do tej samej gospody, w której bratu zamieniono stoliczek. Gospodarz chciał odprowadzić osła do stajni.

— Nie trudźcie się — powiedział czeladnik. — Swojego siwego osła sam zaprowadzę do stajni i sam uwiążę, bo muszę wiedzieć, gdzie stoi.

Gospodarzowi wydało się to dziwne: kto sam obrządza osła, ten niewiele w gospodzie zostawi. Ale gość wyjął dwa dukaty i kazał kupić co najlepszego.

Po wieczerzy gospodarz policzył podwójnie, a czeladnikowi właśnie skończyło się złoto.

— Poczekajcie chwilę, gospodarzu — powiedział czeladnik. — Pójdę tylko po pieniądze.

Wziął ze stołu płótno i wyszedł, a gospodarz po cichu ruszył za nim. Gość zaryglował drzwi stajni, więc gospodarz zajrzał do niej przez dziurę po sęku.

Przybysz rozłożył pod osłem płótno i zawołał:

— Bricklebrit!

I zaraz posypało się złoto, z przodu i z tyłu, aż dzwoniło o ziemię.

„Ten ma dukaty jak na zawołanie”, pomyślał gospodarz. „Taki osioł to chodząca sakiewka.”

Gość zapłacił rachunek i poszedł spać, a gospodarz w nocy zakradł się do stajni i na miejscu złotego osła uwiązał zwyczajnego. Rano czeladnik odszedł pewien, że prowadzi swojego, i w południe stanął u ojca.

— A co z ciebie wyrosło, synu? — zapytał stary.

— Młynarz, ojcze. A z wędrówki przyniosłem osła.

— Osłów tu dosyć — powiedział krawiec. — Wolałbym już dobrą kozę.

— To nie byle osioł, tylko złoty — odparł syn. — Powiem: „Bricklebrit”, a napluje wam całe płótno dukatów. Zwołajcie krewnych.

Krawiec zwołał ich skwapliwie, bo już widział, że nie będzie musiał męczyć się z igłą. Młynarz rozłożył płótno, wprowadził osła i zawołał:

— Bricklebrit!

Ale nie spadł ani jeden dukat: zwyczajny osioł nic o tej sztuce nie wiedział. Młynarz przeprosił krewnych, a oni wrócili do domu tak samo biedni, jak przyszli.

Trzeci brat terminował u tokarza i uczył się najdłużej, bo to kunsztowne rzemiosło. Bracia napisali mu, jak gospodarz pozbawił ich czarodziejskich darów.

Gdy skończył naukę i miał iść w świat, mistrz dał mu na drogę worek.

— Leży w nim kij — powiedział.

— A po co mi kij? — zdziwił się czeladnik.

— Zaraz ci powiem — odrzekł mistrz. — Jeśli ci ktoś zrobi krzywdę, powiedz: „Kiju, z worka!”, a kij wyskoczy i sprawi mu takie lanie, że tamten przez osiem dni się nie ruszy. Przestanie dopiero na słowa: „Kiju, do worka!”

Odtąd, ilekroć ktoś chciał się na czeladnika rzucić, ten wołał: „Kiju, z worka!”, a kij brał się do roboty, zanim tamten zdążył się obejrzeć.

Pod wieczór tokarz dotarł do tej samej gospody, w której oszukano braci, położył worek na stole i zaczął opowiadać o dziwach świata.

— Bywa stoliczek, co sam się nakrywa, bywa i złoty osioł — mówił. — Piękne rzeczy. Ale to nic wobec skarbu, który noszę w tym worku.

Gospodarz nadstawił uszu. „Pewnie worek pełen drogich kamieni”, pomyślał. „Do trzech razy sztuka.”

Gdy przyszła pora spać, gość wyciągnął się na ławie i wsunął worek pod głowę. Gospodarz odczekał, aż gość zaśnie, i pociągnął za worek.

Ale tokarz czekał na to od dawna. Ledwie gospodarz szarpnął mocniej, tokarz zawołał:

— Kiju, z worka!

Kij wyskoczył i zatańczył gospodarzowi po plecach. Gospodarz cofał się pod ścianę, zasłaniając rękami głowę, a im głośniej krzyczał, tym raźniej kij wybijał takt.

— Jeśli nie oddacie stoliczka i złotego osła, taniec zacznie się od nowa — powiedział tokarz.

— Oddam wszystko, oddam! — jęknął gospodarz. — Tylko niech ten przeklęty kij wraca do worka.

— Puszczę wam to płazem — odparł czeladnik. — Ale pilnujcie się.

I zawołał:

— Kiju, do worka!

Nazajutrz tokarz ruszył do ojca ze stoliczkiem i ze złotym osłem, a krawiec i jego zapytał, czego się nauczył.

— Jestem tokarzem, ojcze.

— Kunsztowne rzemiosło — powiedział krawiec. — A co przyniosłeś z wędrówki?

— Kij w worku.

— Kij! — zawołał ojciec. — Taki to sobie możesz uciąć z każdego drzewa.

— Ale nie taki, ojcze. Na słowa „Kiju, z worka!” wyskakuje i sprawia lanie każdemu, kto mnie skrzywdzi. Tym kijem odebrałem gospodarzowi stoliczek i osła, które zabrał braciom. Zwołajcie krewnych.

Stary krawiec nie bardzo wierzył, ale krewnych zebrał. Tokarz rozłożył w izbie płótno, wprowadził osła i skinął na brata.

— No, bracie, teraz ty do niego przemów.

Młynarz zawołał:

— Bricklebrit!

I dukaty posypały się na płótno jak grad, aż każdy miał tyle, ile zdołał unieść.

Potem tokarz przyniósł stoliczek i skinął na najstarszego brata.

— Stoliczku, nakryj się! — powiedział stolarz.

Stoliczek nakrył się w jednej chwili, a na nim stanęły najpiękniejsze półmiski. Takiej uczty nie widziano jeszcze w domu krawca i cała rodzina została razem do późnej nocy.

A krawiec zamknął w szafie igłę i nici, łokieć i żelazko, i żył odtąd szczęśliwie z trzema synami.

A co się stało z kozą, przez którą krawiec wygnał synów z domu? Zaraz wam powiem.

Wstydziła się łysego łba, więc schowała się w lisiej norze. Gdy lis wrócił do domu, zaświeciła na niego z ciemności para wielkich oczu, a on uciekł ze strachu.

Po drodze spotkał niedźwiedzia.

— Co ci jest, bracie lisie? Czemu robisz taką minę? — zapytał niedźwiedź.

— Ach — odpowiedział lis. — W mojej norze siedzi groźne zwierzę i patrzy ognistymi oczami.

— Zaraz je stamtąd wygonimy — powiedział niedźwiedź.

Poszedł z lisem do nory, ale gdy zajrzał w te ogniste oczy, zrobiło mu się nieswojo i wziął nogi za pas.

Po drodze spotkała go pszczoła.

— Niedźwiedziu, masz strasznie kwaśną minę — powiedziała. — Gdzie się podziała twoja wesołość?

— Łatwo ci mówić — odparł niedźwiedź. — W norze lisa siedzi groźne zwierzę, a my nie umiemy go wygonić.

— Żal mi cię — powiedziała pszczoła. — Jestem słabym stworzeniem, ale chyba potrafię wam pomóc.

Wleciała do nory, usiadła kozie na gołym łbie i ukłuła ją tak mocno, że koza zerwała się, zabeczała „mee! mee!” i wypadła z nory jak szalona. Do dziś nikt nie wie, dokąd pobiegła.